Aile İçin DEHB Müdahale Programları Nasıl Olmalı?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) yalnızca çocuğu değil, tüm aile sistemini etkileyen bir durumdur.
Bu nedenle doğru ve etkil, bir müdahale programı sadece çocuğa değil, ebeveyne de kapsamalıdır.
Bilimsel çalışmalar, ailelerin sürece aktif katılımının hem belirtileri azalttığını hem de çocuğun özgüvenini güçlendirdiğini göstermektedir.
Aile Neden Müdahale Programının Parçası Olmalı?
DEHB’li bireyler davranışsal ve duygusal düzenleme süreçlerinde zorlanabilirler.
Çocuğun dikkatini, davranışını ve motivasyonunu sürdürebilmesi için dışsal bir yapı ve tutarlılık gerekir.
Bu yapıyı oluşturan kişiler aile üyeleridir. Dolayısıyla aile, çocuğun içsel düzen sistemini dışarıdan destekleyen en önemli faktör olarak değerlendirilir. Ailenin tutumu tedavinin yönünü ve çocuğun kendine karşı tutumunu belirler; çünkü evdeki düzen ve tutum çocuğun beynine düzen öğretir.
Etkili Bir Aile Programı Nasıl Olmalı?
- Psiko-Eğitim
İlk adım, aileye DEHB’nin ne olduğunu anlatmaktır.
Ebeveynin çocuğun davranışlarını “isteksizlik” veya “saygısızlık” olarak değil, nörogelişimsel bir farklılık olarak görmesi gerekir.
Bu farkındalık, sabrı ve anlayışı artırmaya yardımcı olur, çocuğa karşı da empatik bir tutum geliştirmelerini kolaylaştırır.
- DEHB’nin nedenleri, belirtileri ve işleyişi aileyle paylaşılır.
- DEHB ile ilgili yanlış inanışlar (“büyüyünce geçer”, “daha çok çabalasa yapar”) düzeltilir.
- Davranışsal Yapılandırma
Aileye, çocuğun davranışlarını yönlendirmek için kullanılabilecek davranışsal stratejiler öğretilmelidir.
Amaç cezalandırmak değil, olumlu davranışları fark edip pekiştirmektir.
- Görevleri küçük adımlara bölme
- Görsel plan ve rutin oluşturma
- Olumlu pekiştirme (davranışa özel övgü, küçük ödül sistemi)
- Tutarlı sınır koyma (her durumda aynı tepkiyi verme)
- Rutin ve Günlük Planlama
DEHB’li çocuklar, tahmin edilebilir ve tutarlı ortamlarda daha güvende hissederler.Ailenin evde basit ama net bir rutin oluşturmasını önemlidir.
- Sabah, okul, ödev ve uyku saatleri sabit tutulur.
- “Yapılacaklar listesi” görünür yerde olur.
- Ödev için 15–20 dakikalık odak + 5 dakikalık mola sistemi uygulanır.
Bu yapı, beynin dikkat döngüsünü destekler ve kontrol hissi kazanmalarına yardımcı olur.
- Ebeveyn Duygu Yönetimi
DEHB yalnızca çocuk için değil, ebeveyn için de zorlayıcı olabilir. Ebeveyne şu beceriler kazandırılmalıdır:
- Öfke ve yorgunluk farkındalığı
- Kısa mola ve nefes egzersizleri
- “Mükemmel ebeveynlik” yerine “yeterince iyi ebeveynlik” anlayışı
Ebeveyn sakin kaldığında, çocuk da duygusal regülasyonu daha kolay öğrenir.
- İletişim Becerileri
Ebeveyn–çocuk iletişiminde dilin tonu çok önemlidir.
Programda, yargılamadan konuşma ve etkin dinleme pratikleri yapılır:
- “Sen yine yapmadın” yerine “Şu kısmı yapmakta zorlandığını fark ettim.”
- “Neden böyle davrandın?” yerine “Bu durumda ne hissettin?”
Bu dil değişimi, savunma yerine iş birliğini getirir.
SIKÇA SORULAN SORULAR
- DEHB müdahale programında aile rolü nedir?
Aile, çocuğun davranışlarını yönlendiren ve tedavide sürekliliği sağlayan temel unsurdur.
Evde tutarlılık, sabırlı iletişim ve olumlu pekiştirme, programın başarısını belirler.
- Evde hangi rutinler destek sağlar?
Sabah, ödev ve uyku saatlerinin düzenli olması çocuğun dikkatini ve güven duygusunu güçlendirir. Görsel planlar, yapılacaklar listeleri ve kısa molalarla yapılandırılmış bir gün, odaklanmayı kolaylaştırmalarına yardımcı olur.
- Öğretmen ile iş birliği nasıl yapılır?
Aile ve öğretmen düzenli iletişim kurmalı, çocuğa yönelik stratejilerde ortak dil kullanmalıdır.
Okulda uygulanan yöntemlerin evde de sürdürülmesi, öğrenilen davranışların genelleşmesini sağlar.
- İlaçsız müdahale yöntemleri nelerdir?
Davranışsal terapi, ebeveyn eğitimi ve dikkat geliştirme etkinlikleri ilaçsız müdahalelerde en etkili yöntemlerdir.Ayrıca düzenli uyku, sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite ve ekran süresi sınırı dikkat sistemini destekler.
- Program ortalama ne kadar sürer?
Genellikle 8-12 haftalık yapılandırılmış bir süreçtir.
Ancak her çocuğun gelişim hızı farklı olduğu için, takip ve pekiştirme oturumlarıyla destek süresi uzayabilir veya azalabilir.
