Üstün Zekalı ve Üstün Yeteneklilerin Okulu Enderun

Anasayfa Eğitim ve Rehberlik Üstün Zekalı ve Üstün Yeteneklilerin Okulu Enderun

Üstün Zekalı ve Üstün Yeteneklilerin Okulu: Enderun

Günümüzde dahi başarısına ulaşılamamış, dünyada en etkili okul, Enderun. Neden bu kadar müstesna? Çünkü bugüne kadar var olan hiçbir okul, yüzlerce devlet adamı, başkomutan, devlet başkanı yetiştirememiştir.

Osmanlılar, Türk-İslam devlet geleneğine ve eğitim mirasına sahip çıkarak bu mirası geliştirmiş ve her dönem modernize etmeye çalışmıştır. Yönetici eğitimi ve askeri eğitim alanında zirve olan Enderun Mektebi, Osmanlı Devleti’nin birçok alanda mükemmelliğinin en somut örneklerinden biri olmuştur. Zaman içinde genişleyen topraklarıyla beraber müesseselerini de geliştiren Osmanlı Devleti, yöneticilerini ve komutanlarını da bizzat devlet merkezinde kendi kültürü ile yetiştirmek istemiştir. Bunun için Enderûn–i Hümâyûn olarak adlandırılan Enderun Mektebi’ni kurmuşlardır. Enderun Mektebi, Osmanlı Devleti’nin üst düzey yöneticilerini yetiştirdiği bir saray okuludur. Osmanlı Devlet saray teşkilatı içerisinde bulunan idari ve askeri yönetici kadrolarını bu okulda yetiştirmiştir. Mektebin kuruluşu, Sultan II. Murad Han döneminde gerçekleşmiştir. Sultan II. Murad Han, Edirne’de sarayın içinde özellikle şehzadelerin yetişmesi için bir mektep oluşturduğu bilinmektedir. Bu mektebin ilk talebelerinden biri olan Fatih Sultan Mehmed Han ise kendi döneminde bu mektebi tam anlamıyla geliştirerek Enderun’un gerçek hüviyetine kavuşmasını sağlamıştır. Sultan Fatih, yayınladığı bir kanunnameyle de idari ve askeri teşkilatın görev alanlarını ve rütbelerini belirlemiştir. Aynı zamanda birçok İslam coğrafyasından getirttiği ilim insanlarıyla da bu mektebi zenginleştirmiştir.

Enderun’da eğitim gören gençler, ülke içerisinde özenle seçilmiş üstün zekâlı ve üstün yetenekli bireylerdi. Burada yetiştirilen asker ve bürokratlar, tüm Osmanlı ülkesine yayılarak ülke sınırları içerisinde bulunan halkı ırk, din, dil ve kültür farkı gözetmeksizin yönetecek kabiliyet ve anlayışta yetiştirilirdi.

Fatih Sultan Mehmet Han’ın çalışmalarıyla gelişen Enderun Mektebi, sonraki hükümdarlar tarafından Enderûn–i Hümâyûn’a çok sayıda ek bina ve farklı bölümler inşa edilerek genişletilmiştir. Meşrutiyet’le beraber hak ettiği önemi kaybeden okul, 1 Temmuz 1909 tarihinde çıkarılan bir Kararnameyle kapatılmıştır.

Mektebin Fiziksel Özellikleri

Topkapı Sarayı içerisinde bulunan Enderun Mektebi, bir avlunun etrafında sıralanan koğuşlardan oluşmaktadır. Enderun, Harem Dairesi’ne yakın vaziyette konumlandırılmıştır. Hükümdarın hemen yanı başında yer verilmiş olması, buranın ehemmiyetini ifade eder.

Enderun’un bulunduğu avlunun ortasında Arz odası yer almaktadır. Sadrazam ve diğer vezirler kabul edildiği gibi elçiler de burada kabul edilirdi. Avlunun hemen ortasında çok değerli bir kütüphane yer almaktadır. Sadece bu kütüphane değil, farklı mekânlarda da Enderun’a ait kütüphaneler bulunmaktadır. Kütüphanenin sağ yanında Küçük Oda, Meşkhane, Seferli koğuşu ve bir köşk yer almaktadır. Diğer tarafta yani sol kısımda Kilerli Koğuşu, Silahtar Hazinesi, Mukaddes Emanetlerin bulunduğu Özel Daire, Enderun Ağaları Camii, Hırka-yı Saadet Dairesi, Ak Ağalar Koğuşu ve Kuşhane yer almaktadır. Ayrıca, avlunun etrafı koğuşlarla çevrilidir. Adeta kale içinde bir iç kale konumunda olan Enderun’a açılan kapılar, kapatıldığı zaman buraya ulaşmak imkânsız hale gelmektedir.

Enderun’a Öğrenci Seçimi

Enderun’a kabul edilecek öğrenciler genel olarak üç kaynaktan alınırdı. Bu kaynakların ilki, Devşirme Usulü’dür. Birinci Murad döneminde kurulan Yeniçeri Ocağı’na asker temin etmek için çıkarılan “Pençik Kanunu’yla gayrimüslim savaş esirlerinden yararlanılmıştır. Fakat daha sonra devşirme yöntemine müracaat edilmiştir. İkinci Murad Han döneminde Devşirme Usulü kanunlaşmıştır. Bu kanuna göre Osmanlı Devleti, çeşitli görevlerde istihdam edilmek üzere gayrimüslim halkın çeşitli şartları taşıyan erkek çocuklarından kanun çerçevesinde yararlanılmıştır. Devşirme Kanunu’na göre; gayrimüslim asillerinin çocuklarından aslı iyi olanlar devşirilir, Türk çocukları devşirilmezdi. Tek çocuklu ailelerin çocuğu devşirilmez, iki oğlu olanların da sadece biri devşirilirdi. Yetim veya öksüz çocuklar devşirilmez, köy kethüdasının veya çobanların da çocukları devşirilmezdi. Fiziki özellikler bakımından kel veya köse olanlar, çok uzun ve çok kısa boylu olanlar devşirilmezdi. Devşirmede daha çok Rum, Boşnak, Arnavut, Bulgar, Hırvat ve Sırp çocukları tercih edilirdi. Devşirilecek çocuklar genellikle 8-18 yaş aralığında olurdu. Bu çocuklar başkente getirildikten sonra çeşitli test ve imtihanlardan sonra üstün zekâlı olanlar Enderun Mektebi’ne alınırdı. Diğer çocuklar da Yeniçeri olarak yetiştirilmek için önce Müslüman ailelerin yanına gönderilir daha sonra acemi oğlan ocaklarına ve nihayet yeniçeri ocağına gönderilirdi.

Enderûn–i Hümâyûn Neden Kuruldu?

Devletin her kademesinde ve ülkenin her bölgesinde görev alacak liyakatli devlet adamı ve ordu komutanı yetiştirmek için,
Üstün zekâlı ve üstün yetenekli çocukları tespit ederek eğitimlerini sağlamak, bu vesileyle insanını, yetenek ve istidadına göre yetiştirmek için,
Devlet yönetiminde soylu bir sınıfın oluşmasını engelleyerek, hâkimiyete ortak olma ihtimalini ortadan kaldırmak için,
İdari ve askeri alanda yönetimde görev alacak kişilerin yetenekleri ve başarıları ön plana çıkarılarak idarede adaleti sağlamak ve aynı zamanda yönetimi bu yolla güçlendirmek için,
Enderun’da verilen eğitimin zenginliğiyle burada yetişen gençlerin bilim ve sanatta da dünya çapında eserler vermelerini, başarılar elde etmelerini sağlamak için,
Osmanlı devlet anlayışına uygun bireyler yetiştirmek ve bu bireylerle devletin devamlılığını sağlamak için.
Burada yetiştirilecek kişilerce, farklı din ve ırktan insanları da rahatlıkla yönetmek ve halk arasında adaleti sağlamak için,
Osmanlı ülkesinde yaşayan tüm halk ve insanlara, Osmanlı olma cazibesi ve şuuru kazandıracak idareciler yetiştirmek için,
Özel yetenekli bireyleri tam anlamıyla değerlendirmek ve onların zayi olmasını önlemek için kurulmuştur.

Enderun Mektebi’ne Öğrenci Alım Yöntemleri

Enderun’a öğrenci seçiminde birçok yöntem kullanılmıştır. Genel olarak bu yöntemler:

Frenolojik yöntemlerle yani ilm-i kıyafet yöntemiyle alım,
Yetenek testleri ile alım,
Soya çekim (genetik yatkınlık) ve akrabalık ilişkisi ile alım,
Devlet adamlarının himayesi ile alım,
Doğrudan padişah iradesi ile alım,
Komşu devletlerin ve bağlı toprakların beylerinin çocuklarının rehin tutulması ile alım şeklinde olmuştur.

Enderun’da Ne Tür Dersler Okutulurdu?

Enderun öğrencisinin öncelikle iyi bir Müslüman olması için derslerde temel İslami ilimler okutulurdu. Bu ilimlerin başında her Müslümanın mutlaka bilmesi gereken Kur’an-ı Kerim ve İlmihal dersleri gelir. Bu derslerle beraber Tecvit, Tefsir, Hadis, Kelam dersleri de okutulurdu. Akaid ve Feraiz (Miras İlmi) okutulmakla beraber Arapça ve Farsça dersleri de mükemmel bir şekilde öğretilirdi. Peygamberler Tarihi ve Siyer-i Nebi dersleri de okutulan dersler arasındadır. Enderun Mektebi’nde müspet ilimlere çok geniş yer verilerek zengin bir ders programı icra edilmiştir. Bu dersler içerisinde sayısal bilimlerde Matematik başta olmak üzere Geometri, Riyaziye dersleri okutulmuştur. Sağlık bilimlerinde ise Tıp ilmi, üst düzeyde verilen eğitimler arasındadır. Türk Dili ve Edebiyatı dersleri, Sarf, Nahiv ilimlerinin yanı sıra Bed-i Beyan (Güzel Konuşma), Belagat, Şiir ve İnşa, Medni (Söz ve Lügat), Hitabet, Maanî (Sözdizimi, Sentaks) dersleri okutulmuştur. Tarih, Coğrafya, Hukuk, Astronomi ve Mantık gibi temel dersler de en üst seviyede okutulmuştur. Mektepte, Osmanlı’nın geliştirdiği güzel sanatlara dair dersler okutularak dünya çapında büyük sanat ustalarının da burada yetişmesi sağlanmıştır. Bu sanatlar ve derslerin başında Minyatür, Cilt Sanatı, Tezhip, Mimari, Oymacılık, Kakmacılık ve Musiki gelmektedir.

Enderun öğrencisi için Beden Eğitimi ve Spor dersleri de fevkalade önemliydi. Bu sebeple Binicilik ve Ok Atma başta olmak üzere Kılıç Çekme, Gürz, Koşu, Avcılık, Atlama, Mızrak, Güreş, Meç, Ağırlık kaldırma, Cirit, Şamar Atma (Osmanlı tokadı) gibi dersler de uygulamalı olarak öğretilirdi.

Bütün bu derslerin yanı sıra her bir Enderun öğrencisi, en az bir meslek alanında uzmanlaşmak için, çeşitli mesleki eğitim dersleri de almışlardır. Bu dersler arasında deri işlemeciliği, giyim, inşaat, kuyumculuk, eczacılık yer almaktadır.

Kaynakça:

Akkaya, Mustafa ve Özkan, Hatice (2020). “Enderun Mektebi’ne Öğrenci Alım Usulleri”, Türk

İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, Cilt:15, Sayı: 30;

Akkutay, Ülker (1984). Enderun Mektebi. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları;
Aşıkpaşazade. (2003). Osmanoğulları’nın Tarihi. (haz. Kemal Yavuz ve M. A. Yekta Saraç).

İstanbul: K Kitaplığı MAS Matbaacılık;

Coşkun, Tunahan (2011). “Dahilerin Okulu Enderun”, İnsan ve Hayat Dergisi, Ağustos Sayısı;
İnanç Gündoğdu, Nilay (2020). Osmanlı Eğitiminde Enderun Örneği, Van Yüzüncüyıl

Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi;