Giderek Belirginleşen Bir Psikolojik İstismar Gaslıghtıng
SPOT: Çocukken yetiştirilme şekliniz, nasıl bir yetişkin olacağınızı etkiler. Ancak, travmamızı fark etmemiz, iyileşme ve kendimizin en iyi versiyonu olmamızı sağlar. Bir duygusal manipülasyona maruz kaldığınızda kendinize ve algılarınıza güvenmekte zorlanabilirsiniz. Hatta bu durum, benlik saygınıza gerçek bir darbe alıp ve endişe, depresyon ve izolasyona neden olabilir
“Aşırı tepki veriyorsun. Sen bunları kafanda kuruyorsun. Paranoyak olma! Olayları çok dramatikleştiriyorsun.” gibi cümleleri daha önce çevrenizdekilerden duymuş olabilirsiniz. Eğer evet, sık sık diye düşünüyorsanız siz de artık bir gaslighting mağdurusunuz.
Gaslighting, bir kişinin içinde bulunduğu durumu, gerçekleri veya duygularını inkâr ederek yani çeşitli oyunlarla o kişinin zamanla kendisinden şüphe etmesine sebep olan duygusal manipülasyondur. Bir tür psikolojik şiddet olan bu süreç, karşıdaki kişinin gerçekliğini baltalama eylemidir. Gaslightingde amaç bireylerin bilişlerine, duygularına ve temelde insan olarak kim olduklarına ters düşecek şekilde onları manipüle etmektir. Uzun süreli gaslighting etkisindeyseniz, kendi anılarınızın ve düşüncelerinizin güvenilir olmadığına inanmaya başlayabilirsiniz. Hatta gaslighting uygulayan kişi, sizin adınıza kararlar alabilmek için güvenebileceğiniz tek kişi olarak kendini konumlandırır.
KUTU: İngilizcede “gaz yakmak, gaz ışığı” anlamına gelen bu ifade, 1930’larda oynanan bir tiyatro oyunundan geliyor. Senaryoya göre Jack, karısının kullandığı gaz lambasının ışığını gizlice her gün biraz kısıyor. Karısı “Bu lambanın ışığı azaldı mı?” diye sorduğunda ise sert bir şekilde karşılık verip kadını aşağılayarak azarlıyor. Böylelikle, karısı yavaş yavaş kendi aklından şüphe etmeye ve delirdiğini düşünmeye başlıyor. Buradaki asıl amaç karısının “Acaba kafayı mı yedim?” diye düşünerek kendisine olan güvenini yitirmesini sağlamak. İşte bu nedenle duygu terminatörlüğünün adı “Gaslighting” oluyor.
Aslında Deli Değilsiniz!
“Çok hassassın!”, “Kafanda kuruyorsun”, “Aşırı tepki veriyorsun”, “Bu kadar kafana takma”, “Bu konuyu konuşmuştuk hatırlamıyor musun?”, “Mantıksız davranıyorsun”, “Söylediğim her şeyi bu kadar ciddiye almayı bırak”, “Ruh sağlığın için endişeleniyorum”, “İletişim kurmayı öğrenmelisin”, “Neden hep sonuca varıyorsun?”, “Dinliyor olsaydın…”, “Bu sorunları yaşadığım tek kişi sensin” gibi cümleleri hangi bağlamda ve kimlerden daha çok duyuyorsunuz?
Belki hepimiz otorite figürleri tarafından bu manipülasyona maruz kalıyoruz. Ama büyük ihtimalle bu işi yapan bize çok daha yakın birileri var. Çoğumuz hayatımızın bir noktasında bu davranış ve söylemlere maruz kaldık. Bu durum günlük yaşantımızın üzerindeki psikolojik etkiyi nasıl en aza indireceğimizi öğrenmeyi önemli hale getiriyor. Gaslightinge maruz kalmanın duygusal, psikolojik ve bazen fiziksel sağlığımız üzerinde yıkıcı ve uzun vadeli birçok etkisi var.
Gaslighter (Manipülatör) Hangi Taktikleri Kullanır?
KUTU: “Gaslighting, psikolojik manipülasyon ve duygusal istismarın bir şeklidir. Gaslighter yalan söyleyerek, inkâr ederek ya da gerçekleri, hafızanızı ve duygularınızı sorgulamanıza neden olarak toksik davranışlarının sorumluluğundan kaçınır. Temel olarak, gaslighter deli ya da kafanız karışmış hissettirir.”
Gaslighting teknikleri ilk başta masum, hatta eğlenceli görünebilir. En yaygın gaslighting taktikleri, bir kişinin bilgiye erişimini kontrol eden veya kişinin algısını bozan taktiklerdir.
Kendinizden veya tanıdığınız birinin gaslighting hedefi olabileceğinden şüpheleniyorsanız aşağıdaki maddelere dikkat edin.
Alıkoymak
Alıkoyma, bir gaslighterın “Bana bir daha bundan bahsetme!” “Beni bu saçmalıkla suçlayamazsın!” gibi cümlelerle karşıdaki kişinin endişelerini dinlemeyi reddetmesi veya onları anlamıyormuş gibi yapmasıdır. Aşırı durumlarda, gaslighter kurbanını gaslighting yapmakla suçlayabilir. Yani kurban bu durumda suçluya dönüşür.
Karşı Koymak
Karşı koyarken, gaslighter mağdurun olaylara ilişkin hafızasını “Yine bir şeyleri yanlış hatırlıyorsun, belli ki bu şekilde oldu…””Bu böyle olmadı. Bu şöyle oldu.” gibi cümlelerle bir suçlama yapar, inkâr eder veya karşı koyar. Gaslighter, kurbanın kanıtı olsa ve hafızasının doğru olduğunu bilse bile, zaman içinde kurbanın kendi hatıralarına olan inancını yıpratır.
Engelleme veya Yönlendirme
“Çok boş şeylere kafa yoruyorsun. Neyse ya başka şeylerden bahsedelim” gibi cümlelerle konuşmayı kendisine uygun bir konuya yönlendirir ya da “uyduruyorsun bence” şeklinde konuşarak karşıdaki kişinin endişelerini saçma gösterir hatta tamamen görmezden gelip konuyu kapatır.
Önemsizleştirme
Gaslighter kurbanının endişelerini küçük ve önemsiz göstermek için elinden geleni yapar. Buna, gaslighterın kendi sorunlarını daha önemli olarak sunduğu bir yönlendirme biçimi eşlik edebilir. “Bu kadar kızacak bir şey yok.” “Benim yaşayıp, gördüklerim yanında seninki de dert mi? Üstesinden gel.” “Ne zaman bu kadar hassaslaştın?” kullanılan cümlelerden sadece birkaçı.
Unutmak veya İnkâr Etmek
Unutma ve inkârda, gaslighter olayları olduğu gibi hatırlamıyormuş gibi yapar ya da sadece hiç yaşanmadığını iddia eder. “Sen bunları kafanda kuruyorsun”, “Neden bahsediyorsun?”, “Rüyalarını gerçek mi sanıyorsun?” gibi cümlelerle kurbanlarının doğru anılarını baltalar. Böylelikle sana, düşüncelerine ve hafızana “güvenilmez” mesajını verir.
Ebeveynler Tarafından Gaslighting
Buraya kadar fark etmemiş olabileceğiniz şey, gaslighting sadece yetişkin ilişkilerinin bir dinamiği değildir. Aslında bilmeden, gaslighting yapan bir ebeveyn tarafından büyütülmüş ya da aksine gaslighting yapan ebeveynin ta kendisi olabilirsiniz. Bu düşünceye dalmadan önce, derin bir nefes alın ve bizden sonra tekrar edin: Hiçbir ebeveyn mükemmel değildir. Birazdan okuyacaklarınız size tanıdık gelse de insan olarak doğuştan kusurlu olduğumuzu unutmayın. Ne kadar uğraşırsak uğraşalım, hepimiz çocuklarımızı olumsuz etkileme potansiyeli olan bir şeyler yapıyoruz. Gaslighting de bunlardan biri.
Şaşırtıcı ama ebeveynler gaslightingi, düşündüğünüzden daha fazla gerçekleştiriyor. Çocuklar dünya görüşlerini doğrulamak için ebeveynlerinden onay alma eğilimindedir ve genellikle ebeveynlerinin onlara söylediği cevaba güvenirler. Örneğin, derslerinde zorlanan çocuğa, “Aslında bunda zorlanmaman gerek, sen akıllı bir çocuksun, çalışsan yaparsın ama canın istemiyor” demek de ergenlik dönemindeki bir çocuğa “Sen sadece huysuzsun!” demek de bir gaslightingtir. Ebeveynler, çocuklarına duygularını anlamayı öğretmek yerine, çocuklarını “olumsuz duygulardan” korumaya odaklandıkları için gaslighting kullanırlar. Ebeveynlerin uyguladıkları gaslightinge bazı başlıklardan bakabiliriz.
Anıları yeniden yazma
Bir çocuğun ve ebeveynin aynı olayla ilgili farklı hatıralara sahip olması mümkün mü? Tabii ki de mümkün. Ancak gaslighting yapan bir ebeveyn, ne olduğuna bakılmaksızın, çocuklarının anılarını baltalama eğilimindedir. Çocuğun anılarını “abartıyorsun!” “Bu kadar dramatik olmayı bırak, hiçbir şey yok.” gibi fırça darbeleriyle itibarsızlaştırırlar.
Sağlıksız rekabet oluşturmak
Bu tür bir ebeveyn, evde sağlıksız rekabet dinamiğini beslerler. Aynı zamanda da kardeşleri birbirine düşürme eğilimi vardır. Ebeveyn, “Ablan isteklerinde daha baskın çıktı önceliği o aldı” gibi ifadelerle kardeşi bir kaide üzerine koyarken, gaslightinge maruz kalan çocuk günah keçisi olur.
Alaycı
Bu bir spoiler uyarısı! Gaslighting yapan ebeveyn zorbadır fakat durumunun aksine zorba insanlarla hatta kendi çocuklarıyla bile alay eder. Onları aşağılamak için elinden geleni yapar. O anlarda ekilen utanç tohumları, oldukça derinlere kök salar.
Abartılı çatışma
Gaslighterlar da herkesin bildiği gibi değişkendir. En ufak bir şey bile onları harekete geçirmeye yeterlidir. Örneğin; çocuk bir bardak suyu devirmiştir. Normalde bu tipik bir çocuk davranışıdır. Ama bu ebeveynler olayı o kadar büyütürler ki olayı çocuğun kişiliğine atfedip, çocuğa, yaptıkları her şeyin yanlış olduğunu hissettirirler.
İnsan Neden Bir Başkasını Manipüle Eder?
Gaslighting, özünde gücü ve kontrolü kendi elinde tutmakla ilgilidir. Gaslighterlar bunu her zaman açıkça düşmanca bir niyetle veya kasıtlı olarak yapmazlar. Bir ebeveyn çocukluğunda ya gaslightinge uğramıştır ya da bu yöntemin çocuk yetiştirmenin en iyi yol olduğunu düşünüyordur. Niyet ne olursa olsun bu süreç, potansiyel faydadan çok zarara neden olan bir dinamiktir.
Gaslighting Etkileri
SPOT: “Gaslighting, kurbanların gerçekliklerinden şüphe etmelerini sağlayan zihin kontrolüdür.”
Gaslightingin ilk aşamasında, gaslighter taktiklerini genellikle şakalar veya kurbanın iyiliği için gerçek bir endişe olarak sunar. Bu nedenle gaslightinge maruz kalan kişilerde, yaşanan tartışmalar sonucunda yoğun hayal kırıklığı, büyük çatışmalar, genel sinirlilik, gerginlik ve konsantrasyon eksikliği sıklıkla görülür. Gaslightingin uzun vadeli etkisi genellikle gaslightinge maruz kalan kişinin akıl sağlığının yerinde olmadığına inanmasıyla sonuçlanır. Onu manipüle eden kişiye karşı bağımlılığı artar.
Gaslighting’e Maruz Kaldığınızı Nasıl Anlarsınız?
Aşağıdaki listeye bir göz atın. Maddelerden birkaçı size hitap ediyorsa, gaslightinge maruz kalmış olma ihtimaliniz oldukça yüksek!
- Gün içinde kendinize birçok kez “Çok mu hassasım?” diye soruyorsanız,
- İlişkilerinizde sık sık kafanız karışmış veya paranoyak hissediyorsanız,
- Hep özür dileyen taraf siz oluyorsanız,
- Neden daha mutlu olmadığınızı anlayamıyorsanız,
- Bir şeylerin yanlış gittiğini fakat bunun ne olduğunu anlamlandıramıyorsanız,
- Tartışmaktan kaçınmak için sık sık yalana başvuruyorsanız,
- Basit kararlar vermekte bile zorlanıyorsanız,
- Yeterince iyi olup olmadığınızı merak ediyorsanız, Gaz Lambasını Kapatmanın Tam Vakti!
KUTU: “Duygusal istismar, bir başkasının benlik algısını baltalamak için tasarlanmıştır. Başkalarının kendileri hakkında ne düşündüklerinin kontrolünü ele geçirmek amacıyla kasıtlı bir aşağılamadır.”
Çocukken yetiştirilme şekliniz, nasıl bir yetişkin olacağınızı etkiler. Ancak, travmamızı fark etmemiz, iyileşme ve kendimizin en iyi versiyonu olmamızı sağlar. Bu tür bir duygusal manipülasyona maruz kaldığınızda kendinize ve algılarınıza güvenmekte zorlanabilirsiniz. Hatta bu durum, benlik saygınıza gerçek bir darbe alıp endişe, depresyon ve izolasyona neden olabilir.
Gaslighting yaşıyorsanız, işler daha da kötüye gitmeden kendinizi bu durumdan uzaklaştırmaya çalışın. Tabii bunu söylemek yapmaktan daha kolay olabilir. Bu durum karşısında hemen yapabileceklerinize gelince, genel olarak tavsiye edilen birkaç öneri var.
- Hangi tür davranışların sizin için kabul edilemez olduğunu açıkça ifade edin.
- Gaslighting uygulayan kişiyle neyin doğru olduğunu tartışmaktan kaçının. Sınırlarınızı net olarak belirleyin.
- Gaslightera karşı baskıcı olmak yerine rahat bir dil kullanın. Örneğin size yoğun eleştiri okları yönelttiğinde olumsuzlukların aksine sizi nelerin memnun ettiğini ona hatırlatın.
- Eğer siz de çocukluk döneminizde gaslightinge maruz kaldığınızı düşünüyorsanız geçmiş sorunları günümüze yansıtmak yerine, kendinize sağlıklı bir ebeveyn yaklaşımı benimseyin.
- Eğer sorunlar hala devam ediyorsa bu ilişkiden mümkün mertebe uzaklaşın.
