Zekaya Adanmış Bir Eser: Kitabu’l Ezkiya (Zekiler Kitabı) İnsanoğlu Zekaya Hep Hayranlık Duydu
Yusuf Yılmaz
Zeki insanlara ve zekaya hayranlık yüzyıllardır var olan bir durum. Geçmiş zamanlarda yaşamış padişahlar, hükümdarlar, sultanlar; zekasıyla karşısındakileri alt eden insanlar halk arasında her zaman övülmüş ve gelecek nesillere kıssaları örnek olarak anlatılmış. Uzun yıllar boyu insanlar arasında hayranlık uyandıran bu hadiseler sözlü anlatım geleneği olarak devam etmiş çoğu zaman.
İbnü’l Cevzi miladi 1116 tarihinde Bağdat’ta doğmuş ve 1201 tarihinde Bağdat’ta vefat etmiştir. Okumaya çok fazla meraklı birisi olduğu gibi aynı zamanda yazdığı eserler de vardır. Bunlardan birisi de “Kitabü’l Ezkiya” (Zekiler Kitabı) dır. Bu eser bir doğu klasiği olarak görülmektedir. İbnü’l Cevzi bu eserinde zeki insanların ve zekice olan olayların kıssalarını derlemiştir. Kitabın içerisinde peygamberler başta olmak üzere önemli kişilerden, tarihi şahsiyetlerden zeka kullanımı ile ilgili kıssalar yer almakta. İbnü’l Cevzi bu eserin amacını şu şekilde özetlemiştir.
- Zeki insanları tanıtıp, kıssalarını anlatıp onları takdir etmek,
- Zeki insanlar gibi olmak isteyen kimselere yol göstererek onların ufuklarını açmak,
- Zeki olarak kibirlenen kişilere karşı daha üstün kişilerden kıssalar vererek onların kibirlerini ve nefislerini aciz bırakmak
Kitabına aklın fazileti, yeri; zekanın anlamı, akıl ve zekaya delalet eden alametler şeklinde yazılan kısa bölümlerle giriş yapmış. Daha sonra geçmiş ümmetlerden gelen rivayetler, vezirlerden aktarılanlar, şair ve meddahlardan anlatılanlar gibi çeşitli kıssalardan oluşan 28 farklı bölüme yer vermiş kitabında İbnü’l Cevzi. Kitabın son iki bölümünde ise fabl benzeri hayvan kıssaları anlatmış.
Arapça kaleme alınan Kitabü’l Ezkiya adlı eser daha sonraları Osmanlıca’ya tercüme edilmiş. 2011 yılında da latin harfleriyle ilk baskısı yapılmıştır.
KUTU: Adamın biri derin bir çukur kazarak dinarlarını gömer. Üzerini toprakla biraz kapattıktan sonra yirmi dinar bırakır, üzerine bir miktar toprak atar ve bir bez parçası bırakır. İhtiyacı olduğunda gidip parasını gömdüğü yere bakar. Yirmi dinarı yerinde bulamaz ama diğer dinarları ise bıraktığı gibi durmaktadır. Parasını koruduğu için Allah’a şükreder. Bunu, gömerken birisinin görmesinden korktuğu için yapmıştır. Böylece üstteki yirmi dinarı bulan kimse daha altında para olduğuna ihtimal vermeyecektir.
KUTU: İskender’in ordusu ile Hint kralının fillerle donatılmış ordusu karşı karşıya gelmişti. İskender’in ordusu fillere karşı koyamayarak yenildi. Bunun üzerine ordusuyla güvenli bir yere çekilen İskender, bakırdan içi boş fil iskeletleri yapılmasını emretti ve içlerini de yağ ile doldurttu. Sonra bunları tekerlekler üzerinde savaş meydanına getirtti ve aralarına askerlerini yerleştirdi. Savaş başlayıp da Hintliler fillerle saldırıya geçince askerlerini geri çekerek yağları tutuşturdu. Bu taktikle İskender Hintlileri mağlup etti.*
KUTU: İbn Zübeyr bir gün sokakta oynarken Hz. Ömer gelir. Bütün çocuklar kaçar; o ise yerinden bile kımıldamaz. Hz. Ömer, “Sen neden onlar gibi kaçmadın?” diye sorunca da, “Bir suç işlemedim ki korkayım! Yol da dar değil ki çekilip yol vereyim!” der.
KUTU: Cahız, Semame’den naklediyor: “Bir gün, bir arkadaşımı ziyarete gitmiştim. Eşeğimi kapının önüne bıraktım. dışarı çıktığımda üzerinde bir çocuk gördüm. “Benden izinsiz eşeğime niçin bindin?” deyince korumak için bindiğini söyledi. “Kaybolmasındansa koruman daha iyidir!” dediğimde de “Öyleyse onu bana ver! Böylece hizmetimin karşılığını da almış olurum.” Dedi. Ne cevap vereceğimi şaşırdım.”
KUTU: Çocuğun biri bir ziyafet sofrasında yemek yerken birden ağlamaya başlar. ”Niçin ağlıyorsun?” diye sorulduğunda, “Yemek sıcak!” der. “Öyleyse bırak da soğusun! denildiğinde, “Ben bırakacağım da siz bırakmıyorsunuz” cevabını verir.
