Aynı Çocuklar Farklı Ebeveynler
SPOT: Bütün çocuklar bir makine gibi birbirlerinin kopyası olsalardı, bir kitap yazılırdı ve bu kitabı okuyarak herkes çocuğuna nasıl davranacağını bilirdi ama gerçek böyle değil.
Ebeveyn olmak her insanın çocuğu olduktan sonra deneyimleyeceği bir durumdur. Öncesinde okunan kitaplar, dinlenen seminerler, dinlenilen öğütler çocuk olduktan sonra çok başka bir yere doğru değişir. Artık evde bir çocuk vardır ve anne-baba olma süreci başlamıştır. Nasıl emzirileceği biliniyordur ama artık uygulanacaktır, nasıl banyo yaptırılacağı biliniyordur ama artık uygulama zamanıdır, nasıl uyutulacağı da biliniyordur ama artık uykuya eşlik etme zamanıdır.
İşte, bu ve buna benzer konuların tümünde genel kurulların geçerliliğinin yanında çocuğun karakter özellikleri de belirleyici unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Nasıl uyutulacağı biliniyordur ama çocuk standart bilgiler kullanılarak uyumuyordur, uykuya geçemiyordur, dalamıyordur. Ebeveyn bundan sonra kendisini dinleyerek ve çocuğunu tanıyarak ilerlemek zorunda kalacaktır. Ki, gerçek yaşam dediğimiz şey de tam olarak budur. Her zaman dediğim bir şey var, bütün çocuklar bir makine gibi birbirlerinin kopyası olsalardı, bir kitap yazılırdı ve bu kitabı okuyarak herkes çocuğuna nasıl davranacağını bilirdi ama gerçek böyle değil. Her çocuk başka çocuk, her anne baba başka anne ve baba, her ev başka ev, her yaşam deneyimi başka bir yaşam deneyimidir. Bu yüzden her çocuk biricik deriz, her ebeveyn biricik deriz. Biriciklik tam olarak buradan gelir.
Farkındalık dediğimiz şey ise ebeveynin bildiği şeylerin yanına çocuğunu gözlemlemeyi eklemesidir. Çocuğunun yürümesi, kelime çıkışları, yemek yemesi, oyuna dahil olması, etkileşimi, diğer insanlarla ilişkisi, çocuklara karşı reaksiyonu ve buna benzer gelişim süreçlerini ebeveynin gözlemlemesi çocuğuna dair farkındalığını arttıracak yegâne unsudur. Ebeveyn olmanın ilk önemli unsuru nedir deseler ben, “Çocuğu ile ilişki içindeyken onu gözlemlemesidir.” derim. Her anlamda bu çok kritik öneme sahiptir. Çocuğunun gelişimsel bir gecikmesinin, yüksek potansiyelli alanlarının, başkalarıyla olan iletişiminin kalitesinin yeterli olup olmadığı gibi durumları ilk gören ebeveyn olmalıdır. Bu, ebeveyn olmanın sorumluluğudur da diyebiliriz. Bu nedenle farkındalık dediğimiz şeyi ıskalamamak ve buraya önem göstermek gerekmektedir.
Çocuğu tanıma dediğimiz şey de işte tam burada devreye girmektedir. Çocuğuna dair farkındalığı yüksek olan ebeveyn otomatik olarak onu tanımaya başlamış demektir. Çocuğu ile oyun oynarken, yemek yerken, parka giderken, çocuğu ile ilişkide olduğu her an ebeveyn için bir tanıma fırsatıdır. Bir çocuk konuşmaya başlamadıysa, nesne tutamıyorsa, uzanma refleksini geliştiremediyse ya da çok erken konuşmaya başladıysa, gözlem yeteneği kuvvetliyse bunlar çocuğu tanıma ile gözlemlenebilecek durumlardır. Çocuğun yaşam yolculuğunda da çok ama çok önemli yer tutmaktadır.
KUTU: Bir çocuğun gelişiminde bir sekte varsa gelişimde bir gecikme/gerilik varsa ebeveyn bunu kendi kendine çözmek zorunda değil. Ama bunu fark etmek zorunda.
Çocuğun ihtiyaçlarına cevap verme ise ebeveynin çocuğun gelişim sürecini gözlemlemesinin yanında duygusal gelişimini de gözlemlemesi ile ortaya çıkan durumdur. Çocuk ile oyun oynarken kaygı durumu, kazanma kaybetme duygusu, ağlama durumu, oyun isteği ve bunlara benzer durumları görebilme, duyabilmek ve elbette en önemlisi bunları karşılayabilmek yine ebeveynin en önemli görevlerinden biridir. Çocuklar duyulmak, istediklerini ebeveynlerine çeşitli yollara anlatmak isterler. Bu bazen konuşma, bazen ağlama, bazen nesne fırlatma, bazen fiziksel olarak bir şeyler yapma ile kendini gösterir. Eğer ebeveyn çocuğunun ihtiyacını duyarsa, ona dokunursa, ona duyduğunu hissettirir ve bunu da gösterirse çocuğun kendini duyurması için ekstra yollara ihtiyacı olmayacaktır. Bu aslında yetişkinler için de böyle değil midir? Duyulmayan yetişkin ne yapar? Kavga etme, küsme, öfkelenme, iletişimi kesme, iletişimi agresifleştirme ya da daha farklı yolları dener değil mi? Çünkü duyulmamak, ihtiyacın karşılanmaması yok sayılmaktır. Yok sayılan insan var olabildiğini anlatmak için bir şeyler yapar, yapmazsa zaten yaşama dair anlamlı bir yere konumlanamaz. Ben buradayım demesi gerekir ve der. Bazen çocuğa sadece sarılmak, bazen sadece elini tutup oturmak bir ihtiyacı karşılamakken bazen birlikte parka gitmek, bazen bir bebeği konuşturmak, ara sıra resim yapmak, bazen bir yolculuğa çıkmak çocuğun ihtiyacına cevap vermektir. Ve ihtiyacı duyulan çocuk huzurlu çocuktur. Asla davranış problemi göstermez demek değildir bu, sonuç olarak karşımızda bir çocuk vardır. Ancak huzurlu çocuk vardır, duyulan bir çocuk vardır ve bu çocuk anlamlı büyümektedir.
Bilinçli ve bilgili ebeveyn olmak günümüzde gayet mümkün bir durum artık. Onlarca kitap, onlarca yayın, onlarca makale, onlarca kaynak ulaşılabilirliği gayet mümkündür. Ancak durumun uygulanabilirliği çocuk olduktan sonra var olmaktadır. O yüzden farkında olmak, çocuğu duymak, ihtiyaçlarına cevap vermek bilinçli ebeveyn olmak demektir aslında. Bu yüzden yukarıda yazılan maddelerin anlamlı hayata dahil olması demek çocukla ilgili bir ebeveyn olarak sorumluluklarımızı biliyor olduğumuzu gösteriyor demektir.
Erken “Tanı” Erken Müdahale Et
Ve gelelim erken tanı dediğimiz şeye. Erken tanı günümüzde artan gelişimsel gecikme, gelişimsel gerilik durumlarının ekstra artmasıyla çok kritik öneme sahip olmaya başladı. Bir çocuğun gelişiminde bir sekte varsa gelişimde bir gecikme/gerilik varsa ebeveyn bunu kendi kendine çözmek zorunda değil. Ama bunu fark etmek zorunda. Ya da fark etmeye de anlamlı yetkinliği olmayabilir. Bu durumda hiç beklemeden bir uzmandan gelişimsel değerlendirme talep edip çocuğuna dair ne yapılması gerekiyorsa yapılmaya başlanmasını sağlamalı. Erken tanı hayat kurtarır mottosu rastgele uydurulmuş bir söz değildir, gerçekten gerçekliği olan ve anlamlı olan bir sözdür. Ebeveynlere çocuklarının gelişim yolculuğunda, “Canı isterse yapar, aslında konuşur ama bakalım, isterse döner, dikkati dağılmasa oynar.” benzeri cümleleri kullanmamalarını her zaman ve her yerde öneriyorum. Tehlikeli cümleler bunlar. Çocuk gelişimsel anlamda ilerleyemiyordur ve bizler de bunu öteliyoruzdur. Ötelemek; çocuğun gelişimine dair tedbir almak, destek vermek yerine durumu görmezden gelmek, durumu yok saymak ve durumu manipüle etmek demektir. Bu da çocuğumuza yaşam yolculuğumuzda yapabileceğimiz en büyük zararların başında gelecektir. Bunu asla yapmamalı bir ebeveyn. Bu, sadece ama sadece durumla yüzleşememek, gerçek olandan kaçmak demektir. Bir ebeveyn için çocuğunun gelişimine dair aksamalar olması ve bu aksamaları görebilmek gerçekten zor bir durumdur. Bunun farkındayım ama yüzleşmek ve bir an önce bir şeyler yapmaya başlamak yapılması gereken tek şeydir. Kendimizi bu konuya dair hazırlamak ve harekete geçmek çocuğumuza yapacağımız en büyük iyiliklerden biri olacaktır. Geçmişe döndüğümüzde bu erken müdahalenin kendimiz için ne kadar önemli bir adım olacağını da görmüş olacağız. Erken tanı sadece gelişimsel gecikme ya da gerilik için değil “Üstün potansiyel” için de çok önemlidir.
Özetlemek gerekirse,
Ebeveyn çocuğunu tanıyacak, ebeveyn çocuğunun farkında olacak, ebeveyn çocuğunun ihtiyaçlarını karşılayacak ve çocuğunu görecek. Çocuğuna dokunmak dediğimiz şey gerçekleşmeli, çocuğa dokunmak demek onunla vakit geçirmek, onun dünyasına eşlik etmek, onun var olduğu anlarda var olarak orada olmak demektir. Çocuk; karşılıklı iletişimle birlikte ilişki geliştirerek, görüldüğünde büyür ve gelişir. Hem gelişim anlamında hem de duygu anlamında büyüyebilen çocuk ebeveyni tarafından görülen çocuktur diyebiliriz. Bilmek önemli, okumak önemli, dinlemek önemli ama var olup eve dahil olan çocuk ile büyüyebilmek varlığa eşlik etme yolundan geçer. Bu yüzden çocuğa odaklanmak, çocukla düşe kalka büyümek her şeyden daha önemlidir ebeveynler için.
Duyulan, görülen, dokunulan ve farkında olunulan çocuklarımızın çoğalması dileğiyle…
