DEHB’li Çocuğun Evde Davranışı Nasıl Desteklenir?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocuğun dikkat süresini, davranış kontrolünü ve duygusal tepkilerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur.
Ev ortamında bu özellikleri destekleyen bir yapı kurmak, çocuğun hem akademik hem duygusal gelişimini doğrudan olumlu yönde desteklemeye yardımcı olur.
Doğru yöntemlerle ebeveynler, çocuğun davranışlarını yönetmeyi değil; kendi kendini düzenleme becerisini kazanmasını destekleyebilirler.
- Davranışın Kaynağını Anlamak
DEHB’li çocuklar çoğu zaman “yapmak istemiyor” gibi görünür, ancak sorun isteksizlik değil, beynin planlama ve dikkat sisteminin farklı çalışmasıdır.
Tepki vermeden önce davranışın nedenini anlamak gerekir: yorgunluk, karmaşık yönergeler veya fazla uyaran, dikkati bozabilir. Ceza yerine nedenini anlamak, çocuğa anlaşılma hissi verir.
- Günlük Rutin Oluşturmak
DEHB’li çocuklar için rutin, beynin dışsal rehberidir. Ne zaman ne yapılacağını bilmek, kaygıyı azaltır ve dikkatini odaklamayı kolaylaştırır.
- Sabah–ödev–oyun–uyku saatlerini sabitleyin.
- Görsel çizelgeler veya renkli takvimlerle planı görünür hâle getirin, kendi rutinini oluşturmasına olanak tanıyın.
- Rutinden sapıldığında, “Bugün plan karıştı ama yarın yeniden deneriz’’ gibi şevkatli bir yaklaşımda bulunun.
- Olumlu Davranışları Pekiştirmek
DEHB’li çocuklar sıklıkla “yapamadıkları” davranışlar üzerinden geri bildirim alır. Oysa dikkat tekrar ve olumlu pekiştirme ile güçlenebilir bir beceridir.
- Küçük adımları fark edin: “Ödevine kendi başladın, bu çok güzel.’’
- Başarıyı notla değil, çabayla ilişkilendirin.
Beyin ödüle dopaminle yanıt verir; bu, dikkat sürdürmenin doğal yakıtlarından biridir.
- Az, Net ve Tutarlı Kurallar Belirlemek
DEHB’li çocukların kafası çok kuralla karışabilir.
Evde 3–4 temel kural belirleyin ve her zaman aynı biçimde uygulayın.
Örnek:
- “Oyun bittikten sonra oyuncaklar toplanır.”
- “Söz sırası gelmeden konuşmayız.”
Ebeveynlerin aynı davranışlara aynı tepkiyi vermesi, çocuğa sınır güveni kazandırır.
- Duygusal Regülasyonu Desteklemek
Dikkat eksikliği çoğu zaman duygusal dengesizlikle birlikte görülür. Çocuk sinirlendiğinde veya mutsuzken sakinleştirmek yerine duygusunu adlandırmak işe yarar:
“Şu an sinirlendin, çünkü istediğin şey hemen olmadı.”
Bu cümle beynin limbik sistemine “anlaşılıyorum” mesajı gönderir ve çocuğun sakinleşmesini kolaylaştırır.
- Odaklanma ve Mola Dengesi Kurmak
Uzun süreli görevler DEHB’li çocukları hızla yorar.
Kısa odak blokları planlayın:
20 dakika çalışma → 5 dakika hareket molası.
Bu yöntem hem dikkat döngüsünü korur hem de enerjiyi yeniden düzenler.
Kısa yürüyüşler, nefes egzersizleri veya dans molaları dopamin dengesini doğal biçimde destekler.
- Olumsuz Davranışlara Nasıl Yaklaşmalı?
Bağırmak veya sürekli hatırlatma yapmak, dikkati artırmaz; tam tersine stres düzeyini yükseltir.
Olumsuz davranışlar karşısında sakin kalmak ve göz teması kurmak, sakinleştikten sonra iletişim kurmak çok daha faydalı ve işe yarayan bir yöntemdir.
“Şu anda senden şunu bekliyorum.” gibi açık, kısa yönergeler tercih edilmelidir. Davranış değişimleri, tepkiyle değil modellemeyle gerçekleşir.
Evde DEHB’li bir çocuğu desteklemek, kuralları dayatmaktan çok güvenli bir ilişki kurmakla başlar.
Sabır, tutarlılık ve anlayışlı bir dil, çocuğun dikkatini toparlamasını ve kendine güvenini yeniden kazanmasına yardımcı olur. Her küçük övgü, düzenli alışkanlık ve şefkatli yaklaşım, çocuğa “başarabilirim” duygusunu kazandırır.
Dikkat eksikliğini yönetmenin en etkili yolu, sevgiyi rehber edinmektir — çünkü çocuk, kendini güvende hissettiğinde öğrenme de başlar.
SIKÇA SORULAN SORULAR
- Olumlu pekiştirme nasıl yapılır?
Olumlu pekiştirme, istenen davranışın hemen ardından övgü ya da küçük bir ödülle desteklenmesidir.
Örneğin “Dersine zamanında başladın, bu harika!” gibi davranışa özel, samimi geribildirimler en etkili olandır.
- İletişimde net ifadeler nasıl olmalı?
DEHB’li çocuklar karmaşık veya uzun cümlelerde dikkati kaybedebilir.
Kısa, doğrudan ve olumlu yönergeler kullanın.
- Akran etkileşimi evde nasıl desteklenir?
Çocuğun arkadaşlarıyla kısa ama düzenli buluşmalar yapması sosyal becerilerini güçlendirir.
Evde birlikte oyun oynamalarına, paylaşım yapmalarına ve sırayla konuşmalarına fırsat tanıyın.
- Aile içi iletişim alternatifleri nelerdir?
Sözlü hatırlatmalar yerine görsel notlar, renkli planlayıcılar veya işaret sistemleri kullanın.
Ayrıca duygular hakkında konuşmak yerine birlikte etkinlik yapmak (oyun, yürüyüş) dolaylı iletişimi kolaylaştırır.
- Akran oyun grupları işe yarar mı?
Evet, özellikle yapılandırılmış ve küçük gruplarda yapılan oyunlar çok etkilidir.
Bu ortamlar çocuklara sıra bekleme, empati kurma ve sosyal problem çözme becerilerini doğal biçimde öğretir.
